از ابتکاراتي که انجام داديد ، بگوييد.
يکي از مشکلاتي که هميشه با آن روبرو بوديم باز شدن چسب سنتور در مناطق مرطوب و اقليم هاي مختلف بود. قبلا براي ساختن سنتور از سريشوم هاي حيواني استفاده مي شد که البته بدترين چسب دنيا محسوب مي شود. مشکلات سريشوم حيواني اين است که موريانه آن را مي خورد و رطوبت بر آن تاثير مي گذارد و حرارت بيش از حد موجب باز شدن آن مي شود.

من از چسب هاي رزين دار مثل رزين فرمالدئيد استفاده مي کنم و آن را در دماي 180 درجه سانتيگراد و فشار 5 الي 15 تن مي چسبانم. از ديگر مشکلات ساز هاي قديمي سيستم پل گذاري آن بوده است و ديگري اندازه غير علمي آن است. از آن جا که سيم استاندارد سازهاي ايراني نداريم و از سيم هاي وارداتي استفاده مي کنيم اساسا اين سيم ها تا حد 10 سانتي متر کوچکتر از اندازه علمي روي ساز قرار مي گيرند و مرتبا کوک خالي مي کنند.

سيم 0.40 بسيار حساس است و در سازهاي بزرگ مقاومت کششي لازم را ندارد.کوچک کردن ساز تا حد ممکن باعث مي شود تا کوک ساز بهتر بماند و دوام سنتور بيشتر شود. من ابعاد سنتورهاي ناظمي را که 36×27×90 بوده است به 35×28×92 تغيير داده ام و دوام و صداي بهتري را از ساز گرفته ام. تا جايي که ساز هاي من در طول سال، بيش از 3 الي 4 بار نياز به کوک کردن ندارند. اخيرا هم تلاشم بر اين بوده تا به جاي سيم هاي قرمز از سيم هاي فولادي سفيد استفاده کنم.

از ديگر ابداعاتم سنتورهاي دو طرفه است که در دو طرف ساز سيم و خرک وجود دارد و يک سمت را مي توان يک کوک کرد و سمت ديگر را کوک ديگر.و کل ساز بر روي پايه اي چوبي قرار مي گيرد و ميله اي که در عرض ساز قرار دارد آن را به پايه متصل مي کند. با باز کردن پيچ ميله مي توان سوي ساز را برگرداند و از طرف ديگر آن استفاده کرد.

سنتور هاي بيسکويتي هم از ديگر ساخته هاي من است که در آن ضخامت ساز کاهش مي يابد و با تغييراتي که داده ام طنين صدا زيبا تر و ساز سبک تر شده است.سنتور هاي کروماتيک هم از ديگر ابتکاراتم است که در آن علاوه بر خرک هاي موجود 9 خرک اضافه مي شود و تا 15 خرک هم مي توان آن را ارتقا داد.

بر روي سنتور کروماتيک نت هايي را داريم که بر روي سنتور معمولي نيست و مي توان بر روي ساز بدون تغيير دادن کوک دستگاه هاي مختلف را نواخت.سنتور هاي فا کوک ، مي کوک ، سنتور باس و تغيير در ابعاد آن ها از ديگر ابتکاراتم است.سنتور باس سنتوري است که يک اکتاو از سنتور سل کوک بم تر است و مي تواند 9 خرک داشته باشد و تقريبا ابعادي دو برابر سنتور سل کوک دارد و اخيرا با تغيير ضخامت ، آن را کوچک تر ساخته ام.سنتور هاي سبک ورزنده را احيا کرده ام و سنتور هاي 12 ، 11 ،10 و 9 خرک مي سازم.

لطفا در مورد شکل مضراب و تکامل فرم آن توضييح دهيد.
مضراب در قديم به شکل دو خنجر فلزي بوده است و رفته رفته بصورت دو چوب که شبيه خنجر است تبديل شد. مضراب در قرن اخير با ابتکار ارامنه به شکل کليد سل شکسته در آمده است. شکل و وزن مضراب به فيزيک دست نوازنده ها وابسته است. اما اغلب مضراب ها از چوب گردو، ششماد، گلابي درست مي شود و بهترين همان چوب گردو است. وزن آن معمولا در حدود 3 تا 3.5 گرم است و اگر وزن مضراب از 3.5 گرم بيشتر باشد امکان تقه کردن وجود دارد و اگر هم وزنش از 3 گرم کمتر باشد از حجم صدا کاسته مي شود. البته اخيرا تلاش کرده ام تا به جاي چوب از مواد کربن دار جديد براي ساخت مضراب استفاده کنم، چرا که هم ارزان تر خواهد شد و استحکام بيشتري خواهد داشت و نمي شکند و خاصيتش شبيه به چوب است.


محمدرضا شجريان و داريوش سالاري

نوع چوب در ماهيت صداي ساز چه تاثيري دارد و ماهيت صدا در سنتور سازي چه جايگاهي دارد؟
از آن جا که ساز سازي در ايران آکادميک نبوده است کمتر کسي پيدا مي شود که ساز بسازد و با ماهيت صدا در آن هم آشنا باشد. سازنده موفق کسي است که اهميت صداي ساز را تشخيص بدهد و از تکنيک هاي خاصي بهره بگيرد. اکثر سازنده ها درودگر بودند و البته نوازنده هايي هم پيدا مي شدند که ساز هم بسازند. من در حرفه اي که با آن سر وکار دارم تا به حال با در حدود 200 نوع ساز سر و کار داشته ام و به موضوع شناخت صدا در آن ها بسيار اهميت داده ام. شناخت ماهيت صدا از شناخت چوب جدا نيست.

شايد در درجه اول چوب مناسب، تاثير به سزايي بر صداي ساز مي گذارد و شناخت آن اهميت زيادي دارد.چوبي که در قديم براي ساخت سنتور استفاده مي شود و فروان بود عمدتا چوب راش بود اما چوب بلوط، افرا، ليلکي، سرخه دار، گلابي، گردو، آزاد پوست ماهي هم مورد استفاده قرار مي گرفت.

اما امروزه بيشتر از چوب گردو استفاده مي شود چون مقاومت لازم را دارد و مناسب تر است. طي آزمايشي که انجام دادم فشاري که از ناحيه سيم ها و از طرفين به سنتور سل کوک وارد مي شود حدود 1 تن است و چوب نرم و معمولي نمي تواند اين مقدار فشار را دوام آورد. در ايران بيش از 2500 نوع چوب گردو داريم که من در سازهايم بيشتر از چوب گردوهاي مناطق کوهستاني با خاک سياه ، استفاده مي کنم. چرا که چوب گردو سفيد در شمال ايران مورد حمله پروانه هاي چوب خوار يا همان پت ها قرار مي گيرد اما چوب گردو سياه بخاطر صمغ تلخي که دارد کمتر در معرض اين خطر است و دوام بيشتري دارد.

نوع بافت چوب در صداي ساز تاثير زيادي دارد.هر چه بافت هاي چوب پيچيده تر باشند تلطيف صداي بهتري خواهيم داشت و در چوب هايي که بافت منظم دارند متاسفانه پديده تشديد بوجود مي آيد و صداي ساز از حالت مطلوب خارج مي شود. چوب گردو هاي کوهستاني تويسرکان و خمسار و سنندج از بهترين چوب هاي موجود است. البته چوب افراي مخملي يا افراي مازندران هم براي ساخت سنتور مناسب است ولي مقاومتي چون گردو ندارد اما در عوض صدا را لطيف و مطلوب مي کند.ترکيب اين دو يعني گردو و افرا در ساخت ساز موجب تامين استحکام کافي و ايجاد صداي لطيف خواهد شد.